Debata między konstruktywizmem (kontekstualizmem) a esencjalizmem (perenializmem) to najważniejszy spór we współczesnych studiach nad mistyką i doświadczeniem religijnym. Dotyczy on pytania: Czy doświadczenie religijne jest uniwersalne i wspólne dla wszystkich ludzi, czy też jest kształtowane przez kulturę i język?
1. Esencjalizm (Perenializm)
Pogląd dominujący w Modernizmie Buddyjskim i literaturze popularnej.
- Teza: Istnieje jedno, uniwersalne, poza-językowe “czyste doświadczenie” (Pure Experience), które jest identyczne dla chrześcijańskiego mistyka, buddyjskiego mnicha i szamana. Różnice pojawiają się dopiero przy próbie opisania go słowami.
- Przedstawiciele: D.T. Suzuki, Aldous Huxley (Filozofia Wieczysta), William James.
- W buddyzmie: Traktowanie Satori lub Nirwany jako odkrycia obiektywnej, istniejącej wcześniej “Rzeczywistości”, która jest niezależna od pism i rytuałów.
- Hasło: “Wszystkie religie prowadzą na ten sam szczyt, ale różnymi ścieżkami”.
2. Konstruktywizm (Kontekstualizm)
Pogląd dominujący w Krytycznych Studiach Buddyjskich (akademicki).
- Teza: Nie ma “czystego doświadczenia”. Każde doświadczenie ludzkie jest zapośredniczone (skonstruowane) przez język, kulturę, oczekiwania i trening. Katolik widzi w wizji Maryję, a buddysta Bodhisattwę, ponieważ tak zostali “zaprogramowani” przez swoją tradycję.
- Przedstawiciele: Steven Katz, Robert Sharf.
- W buddyzmie: Doświadczenie medytacyjne jest wynikiem treningu. Mnich studiujący Abhidharmę będzie miał wizje zgodne z Abhidharmą; praktykujący Zen doświadczy “pustki” specyficznej dla retoryki Zen.
- Cytat: “Mistycy nie odkrywają prawdy; oni ją performują zgodnie ze scenariuszem swojej tradycji.”
Implikacje dla tej bazy wiedzy
W ramach tego projektu przyjmujemy podejście konstruktywistyczne (Etic). Oznacza to, że analizując relacje z oświecenia czy medytacji, nie pytamy “Czy to prawda?”, lecz:
- Jaki kontekst kulturowy umożliwił to doświadczenie?
- Jakiego języka używa podmiot, by je opisać?
- Jaki cel polityczny lub społeczny realizuje ten opis? (np. legitymizacja statusu mistrza).