Tradycja buddyjska Himalajów i Azji Centralnej, łącząca scholastykę Mahajany z ezoterycznymi praktykami Tantry (Wadżrajany). Na Zachodzie jest przedmiotem największej fascynacji i jednocześnie najgłębszych orientalistycznych projekcji (Shangri-La (mit)).
Struktura i Polityka
W przeciwieństwie do egalitarnych fantazji Zachodu, tradycyjny buddyzm tybetański był systemem silnie hierarchicznym, a nawet teokratycznym (rządy Dalajlamów w szkole Gelug).
- Tulku: Unikalna instytucja „odradzających się lamów”, która pozwalała na transfer władzy i majątku klasztornego między pokoleniami.
- System masowy: Przed inwazją chińską (1950) ogromny procent męskiej populacji Tybetu przebywał w klasztorach, co czyniło religię centralną osią gospodarki.
Recepcja na Zachodzie
Donald Lopez w Prisoners of Shangri-La opisuje, jak buddyzm tybetański musiał przejść drastyczną metamorfozę, by przetrwać na uchodźstwie:
- Oczyszczenie z “Lamaizmu”: W XIX w. uważany za “zdegenerowany katolicyzm Azji” pełen demonologii. W XX w., dzięki Dalajlamie, został przebrandowany na religię pacyfizmu, praw człowieka i nauki.
- Naukowość: Dalajlama aktywnie promuje dialog z neuronauką (Mind and Life Institute), prezentując medytację tybetańską jako “technologię umysłu”, często marginalizując jej rytualny i magiczny kontekst.
Kontrowersje i Cienie
- Guru Joga: Absolutne posłuszeństwo wobec mistrza (Lamy), kluczowe w Tantrze, na gruncie zachodnim prowadziło do licznych nadużyć władzy i skandali seksualnych (przypadek Sogyala Rinpoche czy Shambhala International).
- Dorje Shugden: Wewnętrzny konflikt teologiczno-polityczny, który ujawnia, że tybetańska scena religijna nie jest monolitem “pokoju i współczucia”, lecz polem ostrych walk frakcyjnych.