Termin ukuty przez Davida McMahana na określenie formy buddyzmu, która powstała w XIX i XX wieku z połączenia azjatyckich tradycji z zachodnimi prądami intelektualnymi: oświeceniem, romantyzmem, protestanckim chrześcijaństwem i psychologią.
Cechy modernizmu buddyjskiego
- Demitologizacja - usunięcie kosmologii (Mt. Meru, sfery istnienia), magii, cudów
- Deinstytucjonalizacja - marginalizacja monastycyzmu, nacisk na praktykę świecką
- Psychologizacja - buddyzm jako „nauka o umyśle”, nie religia
- Indywidualizm - osobiste doświadczenie ponad wspólnotę i rytuał
- Racjonalizm - odrzucenie „przesądów”, podkreślanie zgodności z nauką
- Uniwersalizm - buddyzm jako ponadkulturowa prawda, nie azjatycka tradycja
Geneza historyczna
Modernizm buddyjski powstał jako odpowiedź azjatyckich elit na kolonializm. Reformatorzy jak Anagārika Dharmapāla (Sri Lanka), Ledi Sayadaw (Birma) czy Shaku Sōen (Japonia) prezentowali buddyzm w kategoriach zrozumiałych dla Zachodu.
Doprowadziło to do powstania zjawiska, które badacze określają jako „dychotomia kanoniczna” (Two Buddhisms): podziału na zmodernizowany buddyzm dla elit/konwertytów oraz tradycyjny buddyzm „etniczny”.
Kluczowe teksty w modernizmie
Moderniści często reinterpretują klasyczne teksty Mahayany, aby pasowały do współczesnego światopoglądu:
- Sutra Serca - jej doktryna pustki jest często utożsamiana z fizyką kwantową.
- Sutra Diamentowa - paradoksalna logika służy promowaniu Zen jako “ponad-racjonalnego” doświadczenia.
Paradoksalnie, to co dziś uchodzi za „autentyczny” czy „oryginalny” buddyzm jest często produktem tej XIX-wiecznej modernizacji.
Krytyka
- Selektywność: pomija większość praktyk tradycyjnego buddyzmu
- Ahistoryczność: przedstawia nowoczesną konstrukcję jako „powrót do źródeł”
- Zachodniocentryzm: mierzy buddyzm miarą zachodnich wartości
Bibliografia
- The Making of Buddhist Modernism - podstawowe studium
- Rethinking Meditation - modernizm w kontekście medytacji
- Why I Am Not a Buddhist - krytyka z perspektywy filozoficznej
- The Scientific Buddha - „naukowy Budda” jako produkt modernizmu
- Unmasking Buddhism - demaskowanie zmodernizowanego obrazu